مفهوم تاریخی و جغرافیایی هویت
در شعر مقاومت فلسطین
مقدمه:
یکی از ویژگی های شعر معاصر عربی به ویژه شعر مقاومت تکیه بر بومی سازی ادبیات با استفاده از عناصر اقلیمی، تاریخی و اسطوره ای است. این ویژگی در حقیقت یکی از شگردهای دستیابی به اصالت و هویت ادبی است. درشعر فلسطین موارد بارزی از تمسک به خاک (أرض) و میهن (وطن، بلاد)، زبان (اللغه)، میراث فرهنگی و تاریخی (التراث) و افسانه ها (الأساطير) دیده می شود که همگی جلوه هايی از کوشش برای بازسازی و بازآفرينی هویت فلسطینی است.
صرف نظر از جنبه های ادبی و هنری این گرایش، شاعران فلسطین به طور ویژه از این طریق می کوشند به نوعی مقاومت در مقابل هویت زدایی صهیونیست ها دست یازند. اگر بخواهیم بخشی از این تلاش برای حفظ هویت را در یک نگاه کلی بنگریم می توان آن را در دو جنبه ی تاریخی و جغرافیایی خلاصه کرد.
تمسک به جغرافیای فلسطین
زمین و طبیعت از محورهای اندیشه و احساس شاعران مقاومت است، از این رو ارض، بلاد و وطن در این شعر با مفاهیم محبوب (حبیبة ـ حبیب) و مادر (أمّ) در آمیخته است.1 «شعر مقاومت سرشار از واژگانی مانند ارض، تراب، شجر، حجر و صخره است که دائماً در شعر درویش، سمیح القاسم، توفیق زیاد و راشد حسین تکرار می شوند … أبوسلمی، نخستین کسی است که از این الفاظ به صورت متواتر استفاده کرد و زمین را به طور نمادين به به معشوق (حبیبه) تعبیر کرد.»2 این چنین است که وطن در شعر فلسطینی به صورت یک اسطوره در می آید و وجود شاعر را تسخیر می کند:
« ای خاک!
برای چشمانت می خوانم
برای لبانت می خوانم
معبود زیبای من
. . . برای بود تو، هستم
ای سرزمین، ای قلبم، ای چشمم3
در شعر مقاومت، وطن تنها مشتی خاک نیست بلکه دارای روح و شخصیت است و فرزندان خود را می شناسد:
وطنم گردنم را می شناسد
گردنم نه بند رخت و نه نقاب و نه پیشخوان جلادان شده است
گردنم هیچ گاه پرچم یا روپوش یا کلاه خود اشغالگران نبوده است
وطنم رخسارم را می شناسد
وطنم سینه ام را می شناسد4
خاک وطن فداییان و رزمندگان خود را می شناسد و آنان را به آغوش می پذیرد:
پیش رفتند
گمنامان
و تخته سنگ ها می شناختندشان
و می دانستند که آنان قهرمانند
هر پیچ و خمی می دانست
که آنها نبضند
که آنها زندگيند
و زمین فراموش نمی کند
که آنها فرزندان اویند5
سراینده این شعر هارون هاشم رشید است؛ شاعری پیشکسوت که جایزه ی بهترین دیوان «بنیاد جایزه ی بابطین» را از آن خود ساخت. در این قطعه شعر، رشید بر سر آن است که نشان دهد پیشینه انسان فلسطینی در این سرزمین کوچک و حق او در آن به حدّی روشن است که حتی این سرزمین نیز، خود، فلسطینیان را می شناسد.
سمیح القاسم شاعر نامدار فلسطینی، در شعرش وطن را با سیمای مادر ترسیم می کند:
قرنهاست که مرا فرزند خود ساخته است
شیر جاودانگی به من نوشانده است
در رگ هایم خون ریخته است
و خواسته است که باشم، پس هستم. 6
شاعران فلسطینی اعتقاد دارند که حیات فرهنگی و تاریخی یک ملت بدون جغرافیای مستقل، در معرض خطر است از این رو شاعر فقید، معین بسیسو در مقدمه دیوان خود نوشت: «تاریخ، تابع جغرافیاست … وقتی که خانه ای نداشته باشی، چگونه می توانی آتش بیفروزی و انگشترهای باران را در انگشتان خیابانها بیاد بیاوری.»7 بدین ترتیب از نظر شاعر، صرف نظر کردن از وطن، به معنی از دست دادن حافظه تاریخی است.
یکی از ابعاد تمسک شاعر فلسطینی به وطن، سروده های او برای شهرهای مظلومی است که در معرض محاصره و ویرانی بوده و با تمامی توان خود در برابر دشمن مقاومت کرده اند. در شعر بسیاری از شاعران معاصر جهان، «شهر» کانون زندگی صنعتی و مرکز قوای مالی حاکم است، از این رو آنان شهر را به شکل مکانی برای فساد، خوف و خشونت تصویر می کنند … حال آنکه در شعر فلسطینی، شهر نمادی از از ملت یا وطن است و یا پایگاهی برای مبارزه با دشمن بیگانه … شاعر از پیکر فولادی شهر نمی ترسد، بلکه بیم او از دشمنی است که در صدد تصرف غاصبانه شهر است.8
از همین رو، معین بسیسو، در آخرین دفتر شعرش برای تل زعتر و بیروت ترانه سر می دهد:
ای تل زعتر!
دیوارت نشریه شاعران است
بمب در دستت منفجر می شود: شعر می پاشد
همه چشمه ها و درختان فلسطین:
سنجاق گیسوان زنانت
همه رگ های افسران خم شده بر روی نقشه ها:
بند کفشهایت
پرنده و میوه و ماهی
و همه دیوان های شعر
خواب می بینند که
مین های زیر خاکت باشند9
اوج عواطف و نهایت ظرافت خیال در این شعر، نشان دهنده جذب جمله قوای ذهنی شاعر به شهری محبوب است که با تمام قوا در برابر تصرف دشمن مقاومت می کند: «تمامی شریانهای سرهنگان خم شده بر روی نقشه ها، بند کفشهای توست!».
از این نمونه در شعر مقاومت، فراوان می توان یافت؛ بویژه ترانه سرایی شاعران درباره زادگاهشان که به ناچار آن را ترک کرده اند قابل توجه است، لکن به لحاظ تنگی مجال از ذکر آن صرف نظر می شود.
دکتر نرگس گنجی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. رجوع کنید به الأيوبی، یاسین: فصول فی نقد الشعر العربی الحديث، (1989 ـ دمشق) ص 141ـ 164.
2. صالح، فخری: عن تجربة الشعر الفلسطینی المعاصر، مجله لوتس، (1988 ـ نیکوزیا)، شماره 65/ 66، ص 271.
3. رشید، هارون هاشم: دیوان، (1981 ـ بیروت)، دارالعودة. ص 589.
4. بسیسو، معین، الأعمال الشعریة الکاملة، (1987 ـ بیروت) ص 318.
5. رشید، هارون هاشم: مرجع سابق ص 650.
6. القاسم، سمیح: دیوان، (1987 بیروت)، دارالعودة، ص 55.
7. بسیسو، معین، مرجع سابق، ص 25.
8. الجیّوسي، سلمی الخضراء: فی قضایا الشعر العربی المعاصر، (1988 ـ تونس) المنظمة العربية، ص 107.
9. بسیسو، معین: مرجع سابق، ص 617.
ثبت دیدگاه