یهود در جزیرۀ‌العرب (قسمت اول)

تاریخ سکونت یهود در جزیرة‌العرب و به ویژه یثرب

افکار و رفتار یهودی

مقدمه:

یهودیان از چه زمانی وارد جزیرة‌العرب به ویژه مدینه یا یثرب قدیم و خیبر شدند؟

آن‌ ها از حضور و سکونت در مناطق یاد شده، چه اهداف و مقاصدی را دنبال می‌کردند و انگیزه و دلیل‌ شان چه بود؟

درباره مبانی فکر و اندیشه این قوم، ویژگی‌ ها، خصلت‌ ها و شیوه‌ های رفتاری آن‌ ها چه می‌ دانیم؟

نوشتار زیر، پژوهشی مستند و در عین حال کوتاه و گذراست که به پرسش‌ های یاد شده پاسخ می‌ دهد.

از آن جهت به آنان یهودی گفته شده که منتسب به یهودا فرزند یعقوب هستند،1 شاید هم بدان جهت باشد که یهود اسم یک قبیله‌ ای یا شهری 2 بوده است. در هر حال شاید اسم فرزند یعقوب بر کل قبیله اطلاق شده باشد. یهودیان که در شمار اهل کتابند، در زمان بعثت، به طور نیمه گسترده‌ ای در جزیرۀ‌ العرب حضور داشتند. از برخوردهایی که قرآن با یهودیان، به ویژه در سوره‌ های مدنی دارد، چنین به دست می‌آید که حضور آن‌ ها در یثرب زیادتر از مناطق دیگر بوده چنان‌که کتب تاریخی نیز بدین مطلب اذعان دارند. یعقوبی می‌ گوید: مناطق یهودی‌ نشین بیشتر همان منطقه یثرب و یمن بوده است.3 ابن قتیبه نیز نقل می‌کند که یهودیت بیشتر در قبیله حمیر و کنانه و بنی حارث بن کعب و کنده بوده است.4 از برخی منابع نیز به دست می‌آید که گروه‌هایی از اوس و خزرج، به علت همنشینی با یهود در محلۀ خیبر و بنی‌ قریظه یهودی شدند، همچنان که تعدادی از بنی‌ حارث بن کعب و عده‌ای از قبیله غسّان و جذام نیز یهودی گشتند.5

مسعودی نیز اشاره به تمایل عرب به دین یهود دارد.6 جواد علی می‌ گوید: چنان که از ظاهر کتاب تلمود7 برمی‌ آید، تعدادی از اعراب به جامعۀ یهودیان وارد شده‌ اند، آنان با آمدن نزد احبار یهود به یهودیت پیوسته‌ اند.8 شهرت یهودیان در جزیرۀ‌ العرب بیشتر کشاورزی و در یثرب بیشتر در کارهای معدنی، آهنگری و اسلحه‌ سازی بوده است.9 از بعضی روایات تاریخی نیز استفاده می‌ شود که آنان از لحاظ اقتصادی وضع مطلوبی داشته‌ اند؛ وجود مسأله ربا به صورت شایع در میان آنان، با توجه به زندگی اعراب بادیه‌ نشین و حتی یهودیان در مناطق دیگر10 نشانگر وضع مطلوب اقتصادی آنان بوده است.

در مورد تاریخ سکونت آنان در جزیرۀ‌ العرب، به ویژه در یثرب، حدس و گمان‌ هایی از سوی مورخان ذکر شده که از نظر تاریخی صورت قطعی ندارد، هرچند این نکته مسلم است که اولین بار یهود در منطقۀ یثرب سکونت کردند و قبایل عرب چون اوس و خزرج پس از آن‌ها به این منطقه درآمدند؛11 بعضی علت مهاجرت آنان را از ناحیۀ فشاری می ‌دانند که حکومت روم به آن ‌ها وارد کرده است،12 اما در بعضی روایات تاریخی نکاتی به چشم می‌ خورد که نشانگر مطلب خاصی است و آن این که یهود به علت آگاهی از ظهور پیامبر جدید در این منطقه به آنجا مهاجرت کرده است. گفته شده است که، یهود یثرب هنگامی که با اوس و خزرج درگیر می‌شدند از روی تهدید، به آنان می‌ گفتند: به زودی پیامبر جدیدی ظهور خواهد کرد، ما او را متابعت کرده و شما را همچون قوم عاد و ارم از بین خواهیم برد.13 از روایت دیگری برمی‌ آید که وقتی آن‌ها به منطقه یثرب رسیدند نخست به سوی کوه احد رفتند، با این گمان که آنجا محل هجرت پیامبر جدید است، ولی گروهی از آنان به اشتباه خود پی بردند و به اطراف یثرب منطقه خیبر و … آمدند،14 اخبار زیادی دربارۀ آگاهی پیشین یهود از ظهور پیامبر نقل شده است.15

رسول جعفریان

پاورقی

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1. المعارف، ص 270.

2. لسان‌العرب و تاج‌العروس ذیل مورد.

3. تاریخ الیعقوبی، ج 1، ص 257.

4. المعارف، ص 266.

5. یعقوبی، ج 1، ص 257.

6. مروج‌الذهب، ج 2، ص 103.

7. تلمود به معنای تعالیم می‌باشد و عبارت است از روایاتی شفاهی که اطرافیان موسی علیه السّلام آن را، جمع‌آوری کرده‌اند. دربارۀ تاریخچه و محتوای آن نکـ: تاریخ تمدن ویل دورانت، ج 4، عصر ایمان، بخش تلمود.

8. المفصل، ج 6، ص 24.

9. فجرالاسلام، ص 24.

10. الاغانی، ج 22، ص 109.

11. الاغانی، ح 22، ص 110.

12. الاغانی، ج 22، ص 108.

13. السیرۀ النبویۀ، ج 3 و 4، ص 162؛ کمال‌الدین، صص 101 و 102؛ الثقات، ج 1، ص 90؛ و نکـ: الصحیح من سیرۀ‌ النبی (ص)، ج 1، ص 174.

14. بحارالانوار، ج 15، ص 226.

15. نکـ: مجمع الزوائد، ج 8 از ص 230 تا 241؛ بحارالانوار، ج 15.